jkpohuhaÊrʤádÊ tsHrʤ

INuhgÊßa mwpnthspfÊ fhyjʧdÊ jhfÊfkÊ ,tHfsÊ kPJ jåHfÊf Kbahj gb gbeʧUeÊjJ. mtHfspyÊ xUtuhd. jkpofjʧdÊ njdÊNfhbgÊgF§áyÊ ghisaqÊNfhlÊiláyÊ thoÊeÊj ¤.b.. ,Nudpa]Ê mbfsÊ 1828 ,yÊ ''nreÊjkpoÊ ,yfÊfzkÊ'' vdÊw jkÊ ,yfÊfz Áiy ciueiljÊ jkpopYkÊ MqÊ¢yjʧYkhf vOJ¢whH. vspikahd jkpopyÊ vOJtJ vdÊgJ klÊLkyÊy. jdfÊF KdÊ vO§a INuhgÊßaHfisgÊ NghyÊ myÊyhkyÊ ''nfhrÊir ePfÊ¢a nkhopeiláyÊ'' vOJtJ mtuJ NehfÊfkhf ,UeʧUfÊ¢wJ. vLjÊJfÊfhlÊlhf mtH jUkÊ njhlHfspyÊ xdÊW ''ßuhkzHfsÊ nghaÊfisfÊ $wp [dqÊfis VkhwÊW¢whHfsÊ''. ßdÊ teÊj 150 MzÊLfhyrÊ r%f mu¤ayÊ khwÊwqÊfSfÊFkÊ mjdÊ gadhfjÊ jkpoÊ nkhop ,yfÊ¢ajÊJiwfspyÊ VwÊglÊLsÊs khwÊwqÊfSfÊFkÊ mtH v§H fhy czHNthNlh mJ ,yÊyhkNyh åjʧidjÊ Àå ,UfÊ¢dÊwhH vdjÊ njup¢wJ. mtNuh 1832 ,yÊ vO§ ntspálÊl ''ékp rh]ʧukÊ'' vdÊDkÊ ÁçyÊ ''mtUila ¢Uig jkpoH M¢a thçgH Kjyhd ahtHfÊFkÊ rkÊéHzkhAzÊlhtjhf'' vdfÊ flTspdÊ mUis NtzÊbaNjhL ''jkpoHfÊF mwpTzÊlhfÊFkÊgb'' jhdÊ ,eÊj ÁiyrÊ nraÊJsÊsjhffÊ FwpgÊßL¢dÊwhH. G§a jkpoÊ MuhaÊrʤ cyfjʧdÊ njhlfÊfgÊ GsÊspahf ,tiufÊ nfhsÊsyhkÊ vdÊW ehdÊ edÊwpAzHrʤAldÊ fUJ¢dÊNwdÊ. 

MuhaÊrʤ vdÊgJ tbtKkÊ msTkÊ jdÊikAkÊ gaDkÊ Md xU nghUis NjitAkÊ ceÊJjYkÊ nfhzÊL msfÊf KwÊgLtNj MFkÊ. ''ceÊJjyÊ'' vdÊgJ fleÊj fhy epfoÊfhy mDgtqÊfspyÊ ,UeÊJ cUtkÊ ngWtjhFkÊ. MqÊ¢ygÊ G§dqÊfis th¤jÊj NtjehafkÊ ßsÊisfÊF ''jkpopyÊ ,Jkh§up trd fhåaqÊfsÊ ,yÊiyNa'' vdÊw cWjÊjyÊ ßwfÊ¢dÊwJ. 2000 MzÊLfÊfhyjÊ jkpoÊ ,yfÊ¢agÊ gugÊGkÊ kuGfSkÊ epfoÊfhyjÊ NjitfSfÊFgÊ NghJkhditahf ,yÊiy vdÊw fzpgÊßdÊ mbgÊgiláyÊ jhdÊ ,eÊj cWjÊjyÊ ßwfÊ¢wJ. ,eÊjfÊ fzpgÊßidNa MuhaÊrʤfÊfhd mbgÊgilahf ehkÊ itjÊJfÊ nfhssÊyhkÊ. jwÊfhyjÊ jkpoÊ MuhaÊrʤ ,dÊiwfÊF ÁW MzÊLfSfÊF KdÊ ¤y ¢wp]ÊjtjÊ jkpoÊgÊ GytHfshyÊ njhlqÊfgÊngwÊwJ. mtHfsÊ jkpoÊnkhop ,yfÊfzkÊ M¢aitfisgÊ gwÊwpNa ngUkÊghYkÊ MuhaÊeÊjtHfsÊ (1985:xi) vdÊW FwpgÊßLkÊ V.å. RgÊßukzpa maÊaH ''KgÊgJ KgÊgJ MzÊLfshfgÊ gFjÊJfÊ nfhzÊL jkpohuhaÊrʤádÊ tsHrʤáidfÊ fzfÊ¢l NtzÊLkÊ'' vdÊ¢whH. MdhYkÊ r%f mir¤afÊfqÊfisfÊ fUjʧyÊ nfhzÊL 1920 1970 mjdÊ ßdÊdH vdÊW %dÊW fhygÊgF§fshf itjÊJfÊnfhsÊsyhkÊ vdÊgNj ,eÊjgÊ nghopTfÊF ehdÊ NkwÊnfhzÊl fhy msthFkÊ. ,twÊWsÊ KjwÊfhygÊgF§ ,Nudpa]Ê fhyÊLntyÊ-NghgÊ KjwÊnfhzÊl INuhgÊßa KawʤfsÊ Nj¤a ,afÊfjʧdÊ ßwgÊG mjwÊF khwÊwhfgÊ ßweÊj jkpoÊ mwpTyfjʧdÊ ßwgÊG. mjdÊ FuyÊfsÊ tsÊsyhH MWKf ehtyH ¤.it. jhNkhjukÊ ßsÊis kNdhdÊkzpakÊ ReÊjukÊ ßsÊis c.Nt. rhkpehijaH mNahjʧ jhrgÊ gzÊbjH §yfHtop jkpofjʧyÊ ßweÊj Gulʤfu Nj¤a ,afÊfkÊghu§ahH t.c.¤. ßuhkzH myÊyhjhH mwpfÊif jkpoÊ ,joÊfspdÊ tsHrʤAkÊ fUjÊJ NkhjyÊfSkÊ M¢a jdpjÊj milahskÊ fhlÊLkÊ epfoÊTfspdÊ fhykhFkÊ. 

,uzÊlhkÊ fhygÊgF§ahdJ jkpoÊehlÊbyÊ ghHgÊgdH myÊyhjhupdÊ mu¤ayÊ jdÊDzHrʤ, fheʧajÊjhfÊfkÊ ngupahupdÊ njhzÊL jkpoÊ MuhaÊrʤádÊ åupT G§a jkpoÊ mwpthspfsÊ Nj¤akÊ §uhålkÊ vdÊw mu¤ayÊ gzÊghlÊL v§HT nkhop gwÊwpa G§a ghHitfsÊ jkpoÊ ciueil ngwÊw khwÊwKkÊ tsHrʤAkÊ jkpoÊrÊ ¤wÊwpjoÊfspdÊ ngUfÊfKkÊ tçikAkÊ fyÊå cyfgÊ GJikfsÊ M¢atwÊiw csÊslfÊ¢ajhFkÊ.%dÊwhtJ fhygÊgF§NahL ekÊkpyÊ ngUkÊghNyhH jkÊ thoÊåidgÊ ßizjÊJfÊ nfhzÊltHfsÊ MNthkÊ. ,jidgÊ ßdÊdHfÊ fhzyhkÊ. 1852-,yÊ njhlqÊfgÊglÊl nrdÊidfÊ FbkfÊfsÊ rqÊfjʧyÊ gjÊjhzÊLfÊ fhyjÊJfÊFsÊshfNt ''KdÊndLjÊJgÊ NghfNtzÊbaJ mu¤ayÊ gjÊjhzÊLfÊ fhyjÊJfÊFsÊshfNt ''KdÊndLjÊJgÊ Nghf NtzÊbaJ mu¤ayÊ ¥H§UjÊjkh? r%frÊ ¥H§UjÊjkh? vdÊw NfsÊåAkÊ mjdÊ åisthf KuzÊfSkÊ NjhdÊwpd. f[PY ylÊRkp ehR nrlÊbádÊ ''¢urzÊlÊ'' ,jOfÊF v§uhf meÊj mikgÊßçUeÊJ ntspNawpatHfsÊ ''cja#upadÊ'' vdÊw gjʧupifiajÊ njhlqÊF¢dÊwdH. 1857,yÊ §uhål nkhopfisgÊ gwÊwpa fhyÊLntyÊçdÊ ,yfÊfz MaÊT ÁyÊ mfÊfhyjʧçUeÊj r%frÊ ¥HjʧUjÊjfÊ flʤfÊF xU G§a gupkhzjÊijrÊ NrfupjÊjJ. §uhålkÊ Nj¤akÊ vdÊDkÊ fUjʧayÊfsÊ v§HepiygÊglÊldthf cUthtjwÊF ,J tçikahd mbgÊgiláyhd mikjÊJjÊ jeÊjJ vdyhkÊ. ''FoeÊij kzkÊ NtzÊlhkÊ'', ''ngzÊ fyÊå NtzÊLkÊ'', vdÊgjhd G§a ¤eÊjidfis ''ehtyÊ'' vdÊDkÊ G§a ,yfÊ¢a tbtjʧyÊ NtjehafuplkÊ ntspgÊglÊljid ,eÊjgÊ ßdÊdzpáyÊjhdÊ ehkÊ fhz NtzÊLkÊ. NgzgÊglhj rqÊf ,yfÊ¢agÊ ngUQÊnryÊtjʧidgÊgwÊwpa ¤.it. jhNkhjukÊ ßsÊisádÊ MjqÊfjÊijAkÊ 27 jyGuhzqÊfisgÊ ghba kPdhlʤ ReÊjukÊßsÊisádÊ khztH c.Nt.rh.it NrykÊ ,uhkrhkp KjçahH NtjkuG rhuhj ,yfÊ¢aqÊfspdÊ gfÊfkÊ §UgÊßålÊlijAkÊ ,eÊjgÊ ßzÊzzpáyÊ klÊLNk ekÊkhyÊ åsqÊ¢fÊ nfhsÊsKbAkÊ. mfÊfhyjʧyÊ gsÊspfspYkÊ fyÊÂupfspYkÊ jkpoÊgÊGyik eljʧfÊnfhzÊbUeÊj jkpoh¤upauplkpUeÊJ c.Nt. rhkpehijaH NtWglÊlJkÊ ,eÊj tifáyÊjhdÊ. mjwÊF vLjÊJfÊfhlÊlhf ''§UjÊjzpfÊif rutzgÊngUkhsaÊaH KdÊ g§gÊßjÊj ßu§fÊ¢zqÊf 1878 ,yÊ gupNrh§jÊJ §up¤uGukÊ §. rghg§gÊßsÊis'' ntspálÊl §UfÊFwsÊ gupNkyofH ciuáidrÊ nrhyÊyyhkÊ. ,eÊÁçyÊ KwÊgF§áyÊ §UtsÊStH rupjʧukÊ jugÊglÊLsÊsJ. 

''cyfjÊJsÊ kfh ¤wgÊGgÊ nghUeʧa ifyhr¢upáNy mu¤UfÊif kzÊlgjʧyÊ ßukh§ KgÊgjÊJ KfÊNfhb NjtHfsÊ ehwÊgjÊnjzÊzháu KdptHfsÊ åjʧahjuH KjçNahH tzqÊf¢rÊ #ogÊ ghHt§ rNkjuuhaÊgÊ guk¤tdÊ §UNthyfÊfkhf vOeʧUspáUeÊjhH. mgÊNghJ NjåahdtsÊ vOeÊJ tzqÊ¢ epdÊW '']Êthkp'' §upNyhfjʧNyNa ,yÊywkÊ tOthJ eleÊJ f§aileÊjtUzÊNlh ntdÊW ådt ]Êthkp §UTskÊ gwÊW¢whH. ''cikatNs njaÊtNyhfjʧyÊ t¤~ÊlH mfjʧaH madÊ éaqÊfdÊ rkÊG vdÊW IeÊJ NgUzÊL éNyhfjʧyÊ §UtsÊStdÊ vdÊW xUtUzÊL.......'' vdÊgNj ,jdÊ njhlfÊfgÊgF§ahFkÊ. MuhaÊrʤ czHT vdÊgNj kUjÊJtgÊ nghUshffÊ fUjgÊglÊl mfÊfhyjʧyÊ ÁwÊg§gÊGjÊ JiwádÊ epiyik ,JjhdÊ. ,jidfÊ fUjʧwÊfÊ nfhzÊL ßwÊfhy tsHrʤáidfÊ fhz KayNtzÊLkÊ. 

rupahf IkÊgJ MzÊLfsÊ fopjÊJ 1928 ,yÊ kUqÊfhGup rkPdÊjhupzp ylÊRkp mkÊkzp vdÊDkÊ mkÊikahH vO§a ''§UfÊFwsÊ ©ghyqÊfhukÊ'' vdÊDkÊ ÁçYkÊ §UtsÊStehadhH rupjkÊ ''kfh ¤wgÊGgÊnghUeʧa ifyhr ¢upádÊ fzÊ'' vdÊW jhdÊ njhlqÊF¢wJ. ,eÊÁYfÊF Nf.[p. Nr~maÊaH fh.R. ßsÊis vkÊ.v]Ê. éuzçqÊfkÊ ßsÊis Nfh.tbNtY nrlÊbahH c.Nt.rh. jkpoNtsÊ ckh kNfRtudhH gh.Nt. khzpfÊf ehafH ''jkpofuh§'' ntspálÊl gthdeÊjkÊ ßsÊis,jkpowpQH uh. ,uhfitaqÊfhH §U.å.f. NghdÊw jkpowpQHfsÊ vyÊyhkÊ ghuhlÊLkÊ thoÊjÊJkÊ vO§AsÊsJjhdÊ tuyhwÊW NtbfÊifahFkÊ. 

,jÊjifa tWikahd mwpTyfrÊ #oçyÊ c.Nt.rh. ådÊ g§gÊG KiwáayÊ jkpoÊ MuhaÊrʤfÊfhd cW§ahd jsjʧid mikjÊJjÊ jeÊjJ vdÊwhyÊ kpifáyÊiy. MuhaÊrʤádÊ tsHrʤ vdÊgJ %yÁyÊ g§gÊG ÁyÊ g§gÊG ßw JiwNahL xjʧlÊLgÊ ghHitiajÊ njspthfÊ¢fÊ nfhsÊSjyÊ vdjÊ njhlfÊfgÊ gbepiyfisAilaJ. ,tÊtifáyÊjhdÊ c.Nt.rh. ådÊ g§gÊGgÊgzpádÊ ngUikáid ehkÊ msål NtzÊLkÊ. ,dÊDkÊ åupthfrÊ nrhyÊytjhdhyÊ jdÊDila M¤upaNu gbjʧuhj NtjkyÊyh kuG rhHeÊj ¤eÊjhkzpiaAkÊ kzpNkfiyáidAkÊ g§gÊßgÊgjwÊF mtH vLjÊJfÊnfhzÊl KawʤfsÊ jkpoÊ MuhaÊrʤfÊFjÊ jskÊ mikjÊJfÊ jeÊjitahFkÊ. ''GwehÇwÊiw ,dÊDkÊ njspTgLjÊj Kbahjh?... ¤eÊjhkzp ngUkÊghYkÊ RygkhfNt ,UfÊ¢wJ. mUikAkÊ ngUikAKsÊs jkpopdÊ nghUlÊLjÊ njhyÊfhgÊßajʧwÊF MuhaÊrʤjÊ §wdikeÊj g§gÊG xdÊW NtzÊLkÊ.... GuhzfÊfijfis åyfÊ¢ålÊL KrÊrqÊf tuyhwÊiwjÊ jfÊf MjhuqÊfisfÊ nfhzÊL vOj NtzÊLkÊ.......'' vdÊW [p.A. NghgÊ c.Nt.rh.TfÊF vO§áUfÊFkÊ fbjkÊ mfÊfhyjʧdÊ Njitáid czHjÊJtjhf mikeʧUfÊ¢dÊwJ. ,Nj fhygÊgF§áyÊ thoÊeÊj §UkzkÊ nryÊtfÊNfrtuha KjçahH 1867 1921) ''jkpopyÊ'' trd eiláyÊ mkÊrqÊfis MuhagÊGFtJ GJ KawʤahjyhyÊ ¤y $Wfis kaqÊ¢AiugÊgJ $LkÊ. ¤y $WfsÊ GydhfhJ åLglÊbUgÊgJ $LkÊ. ¤y $WfsÊ $WtJ $wyhf ,UgÊgJqÊ$LkÊ. MuhaÊrʤ ¤wjÊjyhFkÊ NghJ ,itnayÊyhkÊ §UjÊjkÊ vaÊJkÊ'' vdÊW vOJtJ jkpoÊgÊ GytHfspljʧyÊ Muharʤ czHT nkyÊy mUkÊß teÊjwÊfhd rhdÊwhf mik¢dÊwJ. 

19MkÊ ÁwÊwhzÊbdÊ ,W§gÊ gF§fÊFsÊ jkpohuhaÊrʤádÊ ¤y G§a f§Hfis ekÊkhyÊ FwpgÊßlÊL milahskÊ fhz Kb¢wJ. mtHfspyÊ KjyhktH kNdhdÊkzpakÊ ReÊjukÊ ßsÊis. 1882 ,yÊ njhlqÊfgÊngwÊw ,eʧajÊ njhyÊçayÊ Jiw'' tuyhwÊW czHT ,yÊyhj kfÊfsÊ'' vdÊW fUjgÊglÊltHfSila tuyhwÊiwfÊ fhlÊLkÊ fyÊntlÊLrÊ rhdÊWfis ntspáNyNa nfhzÊL teÊjJ. ,twÊwpdÊ Jiz nfhzÊL §UQhd rkÊgeÊjupdÊ fhykÊ ¢.ß. 7MkÊ ÁwÊwhzÊL vdÊW mW§álÊL ciujÊjtH ReÊjukÊßsÊis kwÊnwhdÊW fhyÊLntyÊçdÊ fzÊLßbgÊGkÊ rkfhy MqÊ¢y th¤gÊGkÊ NrHeÊJ jjÊJtgÊ Nguh¤upaH ReÊjukÊßsÊis gzÊghlÊLjÊ jsjʧyÊ MupakÊ X §uhålkÊ vdÊw v§Håid KdÊitjÊjjhFkÊ. rkfhyjÊJ INuhgÊßa mwpåayhsHfspdÊ ¤eÊjidfisAkÊ csÊ thqÊ¢fÊ nfhzÊL jkÊKila ÁwÊnwhif åsfÊfkÊ ÁçyÊ mtH.

,UfÊFif åsfÊFÁyÊ jjÊJtkÊ vdÊg 
,afÊf ÁyÊ rjʧÁyÊ vdgÊngaH ngWNk 
cs ÁyÊ jjÊJt ÁNyhL xdÊWkÊ 

vdÊW ÁwÊgh nraÊ¢dÊwhH. '' jwÊfhy epiyikfÊNfwÊg rh]ʧuqÊfis vjÊjid tFgÊghaÊ tFfÊfyhnkdÊgJkÊ MkÊ tif vLjÊJkÊ åsfÊFtNj £oÊ tUkÊ ÁwÊnwhif åsfÊfkÊ nghJåaçdÊ jiyikahd cjÊNjrkÊ ''vdÊgJ ÁwÊnwhif åsfÊfjʧdÊ KdÊDiugÊ gF§. ,eÊjgÊ ghHit fhuzkhfNt mtuhyÊ ¢.ß. VohkÊ ÁwÊwhzÊL vdjÊ §UQhdrkÊgeÊjupdÊ fhyjÊijrÊ rupahffÊ fzpfÊf KbeʧUfÊ¢wJ. 

19 MkÊ ÁwÊwhzÊbdÊ ,W§gÊgF§áyÊ njhyÊfhgÊßa rqÊf ÁyÊ g§gÊGfsÊ ntsptujÊ njhlqÊ¢ajdÊ åisthf MuhaÊrʤfÊfhd fUgÊnghUsÊfSkÊ epiwaNt ¢iljÊjd. mtwÊiwrÊ rupahf ,dqÊfzÊL ''jkpoHfspdÊ njhyÊgoqÊfhykÊ NtjkyÊyh kuG rhHeÊj thoÊfÊifáid cilaJ'' vdÊgjid mwpQH ¤yH epWt KwÊglÊldH. mfÊfhy vyÊiyáyÊ rqÊf ,yfÊ¢aqÊfis EZ¢ MuhaÊeÊJ ''1800 MzÊLfSfÊF KwÊglÊl jkpoH'' vdÊDkÊ jiygÊßyÊ ahoÊgÊghzjÊJfÊ fdfriggÊßsÊis vO§a flÊLiufsÊ FwpgÊßljÊjfÊfitahFkÊ.

,fÊfhygÊgF§áyÊ epfoÊeÊj kwÊWnkhU FwpgÊßljÊjFeÊj nraʧ, jkpohuhaÊrʤfÊF cjTkÊ fUå ÁyÊ ntspâlhFkÊ. goeÊjkpoÊ MuhaÊrʤfÊFfÊ fUåahf cjTkÊ jkpo epfzÊLfsÊ FwpgÊghf §thfukÊ #lhkzp M¢a ÁyÊfspdÊ gdÊdpuzÊL njhF§fSkÊ 1892fÊF KdÊdNu mrʤlgÊglÊLålÊld. jhzÊltuha KjçahH Ntj¢up KjçahH MWKf ehtyH M¢a %tUkÊ ,gÊngUikfÊF cupatHfsÊ. mrÊR veʧu rhiyfspdÊ ngUfÊfjʧdhyÊ ntspteÊj jkpoÊ ,joÊfSfÊFjÊ jkpohuhaÊrʤádÊ tsHrʤádÊ njhlfÊf fhyjʧyÊ (1880-1920) xU ngUkÊ gqÊF ,UeÊjJ. ,eʧa Nj¤akÊ §uhål Nj¤akÊ vd v§HepiygÊglÊl MuhaÊrʤahsHfsÊ cUthf ,eÊj ,joÊfsÊ mbjÊjskÊ mikjÊJjÊ jeÊjd. ßdÊdH xU ÁwÊwhzÊLfÊ fhyjÊJfÊFjÊ jkpohuhaÊrʤádÊ kPJ ,eÊjfÊ fUjʧayÊfsÊ nrYjʧa M§fÊfkÊ åupjÊJgÊ NgrgÊgl NtzÊba xdÊwhFkÊ. 1900-fÊF KdÊ ntspteÊj ,joÊfspyÊ g§ideÊJ '',eÊJ '' vdÊDkÊ ngaupYkÊ g§dÊ%dÊW ,joÊfsÊ ''§uhål'' vdÊDkÊ ngaiufÊ nfhzÊljhfTkÊ mikeʧUeÊjd. mjʧgÊghfÊfkÊ ntqÊflhry ehafH vdÊgtH '',eÊJ kj Mghr jHrdp'' vdÊw Áiy vO§aJkÊ mUlʧU [hdÊ ujʧdkÊ vdÊgtiu M¤upauhffÊ nfhzÊl ''§uhålH ghzÊbadÊ'' ,joÊ ßweÊjJkÊ ,fÊfhygÊ gF§áyÊjhdÊ. ,fÊfUjʧaçdÊ nryÊthfÊFkÊ. ærÊRkÊ 1920fÊFsÊ jkpoÊ cyfÊfjʧidAkÊ ,yfÊ¢a MuhaÊrʤ cyfjʧidAkÊ fzprkhfgÊ gh§jÊjd. 

,UgjhkÊ ÁwÊwhzÊbdÊ njhlfÊfgÊ gF§áyÊ jkpoÊ vOjÊJy¢yÊ FiweÊjJ 8 tifahd NghfÊFfsÊ ,UeÊjd. 

1 MWKf ehtyH njhlqÊ¢ itjÊj irt ¢wp]ÊJt jjÊJtgÊ NghupdÊ gF§ahffÊ ¢wpjÊjt it©f irt ,joÊfÊflÊLiu vOjÊJfsÊ 

2 RNjkpjʧudÊ ,joÊ cUthfÊ¢a ,eʧa Nj¤akÊ rhHeÊj mu¤ayÊ vOjÊJfsÊ 

3 ,eʧa Nj¤ajʧwÊF khwÊwhf (jkpoÊ Nj¤akÊ vdÊw jdÊDzHrʤNahL ,yÊyhålÊlhYkÊ) cUthd rka Muharʤ, r%f khwÊwkÊ FwpjÊj vOjÊJfsÊ. ,it ReÊjukÊßsÊis, fdfriggÊßsÊis N[.vkÊ. eyÊYrhkpgÊßsÊis vdrÊ irtrÊ rhHghf xU GwKkÊ mNahjʧjhrgÊ ghzÊbjupdÊ ''§uhåldÊ'' ,joÊtopgÊ ßweÊJ ''giwadÊ'' ,joÊ top tsHeÊj xLfÊfgÊglÊNlhH rhHghd vOjÊJfÊfsÊ kWGwKkÊ MfgÊ ßweÊjit. 

4 ¢wp]ÊJt rka ,joÊfsÊ (FwpgÊghf ngzÊfsÊ ,joÊfsÊ vd ntspteÊjit) 

5 nkfÊfhNy fyÊåjʧlÊljʧdÊ åisthfgÊ ghlÁyÊfshfgÊ ßweÊJ, ßdÊdH INuhgÊßa mwpåaiyjÊ jkpopyÊ fiyrÊnrhyÊyhfÊfjÊJldÊ nfhzÊL teÊj vOjÊJfÊfsÊ. 

6 rqÊf ,yfÊ¢akÊ gwÊwpa MuhaÊrʤfÊ flÊLiufsÊ 

7 jkpoÊfÊ fyÊntlÊLfisfÊ fzÊlwpeÊj ,yfÊ¢a tuyhwÊW MaÊTfÊ flÊLiufsÊ 

8 ¤wpa msåyÊ th¤gÊNghUfÊfhfrÊ nrdÊidáçUeÊj mrʤaeʧu rhiyádH ntspálÊl Xuzh ,uzÊldh (F[pç) GjÊjfqÊfsÊ (ntspâLfsÊ) 

,eÊjgÊ NghfÊFfspyÊ ¤ytwÊiw åupthffÊ fhzÊgJ jkpohuhaÊrʤádÊ tsHrʤáidfÊ fzpgÊgjwÊF ekfÊF cjTkÊ. 

c.Nt. rh. ådÊ g§gÊG Kawʤ ÁyÊ ntspáLNthUfÊFgÊ G§a jlqÊfis cUthfÊ¢jÊjeÊjJ. ¤WÁyÊ (F[pç) ntspâLfsÊ $ l - ,twÊwpyÊ ngUkÊghyhdit ¤jÊjHghlyÊfsÊ KfgÊGiugÊgF§áyÊ ''gupNrh§jÊJ'' - myÊyJ ''ßioawgÊ gupNrh§jÊJ ntspálgÊngwÊwJ'' vdÊw FwpgÊßidjÊ jhqÊ¢ ntspteÊjd. 

MqÊ¢y ÁyÊfspdÊ jOtyhd nkhop ngaHgÊGfshf ntspteÊj mwpåayÊ ghlÁyÊfspdÊ NghfÊ¢YkÊ G§a kyHrʤ VwÊglÊlJ. ,tÊtifáyÊ NrykÊ gflhy eu¤kÊkY ehAL 1900 MkÊ MzÊL rdtup 1 MkÊ ehsÊ ntspálÊl ''åtrhakÊ myÊyJ ¢U~p rh]ʧu rqÊ¢ufkÊ'' vdÊw ÁiyfÊ FwpgÊßlÊLrÊ nrhyÊy NtzÊLkÊ. mupa jkpoÊfÊ fiyrÊ nrhyÊyhfÊf KawʤfisrÊ nraÊj ehAL NtshzÊik njhlHghd 860 gonkhopfisjÊ jkÊ ÁçdÊ ßdÊdpizgÊghffÊ nfhLjʧUeÊjhH. 

MWKf ehtyupdÊ irt À~z gupfhujÊijjÊ njhlHeÊJ ahoÊgÊghzjÊJfÊ fjÊNjhçfÊfH ¥H§UjÊjrÊ rigádH M¢NahUkÊ vO§fÊFåjÊj kWgÊGfÊ flÊLiufsÊ VuhskÊ. ''ßwH kjkÊ kWjÊjyÊ'' vdÊw ,yfÊ¢a cjʧ, jkpoÊ ciu eiláyÊ kWgÊG ÁwÊngUfÊfjÊJfÊF æukhKdptH fhyeÊnjhlqÊ¢ xU fhuzkhf mikeʧUeÊjJ. ,UgjhkÊ ÁwÊwhzÊbdÊ njhlfÊfgÊgF§áyÊ crÊrkileÊj ,rÊrzÊiláyÊ ¤jkÊgujʧçUeÊJ ntspteÊj ''ßukÊkåjÊah ,jOkÊ ahoÊgÊghzjʧçUeÊJ ntspteÊj fjÊNjhçfÊfHfspdÊ ''rjʧa Ntj ghJfhtydÊ'' vdÊw ,jOkÊ Nkh§áUfÊ¢dÊwd. jkpofjʧyÊ ¤W ntspâLfsÊ topteÊj ,eÊj NkhjyÊ nrdÊidáçUeÊj ''NtjheÊj århuizrÊ rig '' ahUfÊFkÊ NlhdhëupçUeÊJ ntspteÊj ''NghHrÊrjÊjkÊ'' vdÊw ,jOfÊFkÊ ,iláyÊ eleÊJsÊsJ. ,eÊj Nk'jçdÊ åisthf ,uzÊL eyÊy ¢wpjÊjt ,iwáayÊ ÁyÊfsÊ ekfÊFfÊ ¢iljÊjd. 

''kWßwgÊG'' gwÊwp ahoÊgÊghzkÊ QhdgÊ ßufhr mbfhshupdÊ flÊLiufsÊ mlqÊ¢a ''kWßwgÊG'' vdÊw ÁYkÊ jkpoÊ ehlÊbyÊ vrÊ.V. ¢U~ÊzßsÊis vO§a ,ulÊrzpa rka epHzakÊ (1899) vdÊw jkpopyfÊ¢a NkwÊnfhsÊSkÊ gonkhopfSkhf vspikahd eiláyÊ mikeÊj ,iwáayÊ ÁYkÊ ,tÊtifáyÊ FwpgÊßlÊLrÊ nrhyÊyjÊ jFeÊjit. 

,UgjhkÊ ÁwÊwhzÊbdÊ njhlfÊfgÊgF§áyÊ jkpoÊ ehlÊbyÊ nkhop ,yfÊ¢a MuhaÊrʤfÊnfdjÊ jdpahd fskÊ myÊyJ epWtdkÊ VJkÊ ,yÊiy. irtjʧUklqÊfsÊ ¢wpjÊjtjÊ §UkzÊbyqÊfsÊ nghUsÊ tr§ giljÊNjhupyÊ ¤yH eljʧa mrÊRfÊ $lqÊfsÊ ¤wpa ,joÊfsÊ mqÊfqÊNf ,UeÊj ¤y ''ßuGfsÊ'' M¢NahupdÊ MjuTldÊ jhdÊ jkpoÊ MuhaÊrʤ cyfkÊ ,aqÊ¢fÊ nfhzÊbUeÊjJ. nrdÊidgÊ gyÊfiyfÊfofjʧyÊ jkpoÊjÊJiw cUthfÊfgÊglåyÊiy. jkpoÊ MuhaÊrʤfÊnfd epWtdgÊ ßwÊGykÊ VJkÊ ,yÊyhj ntwÊwplkÊ xdÊW ,UeÊjJ. 

,eÊj ntwÊwpljÊij epugÊß jkpohuhaÊrʤfÊnfd xU ikakhd epWtdjÊij VwÊgLjʧaJ ghzÊbjÊJiujÊ NjtuhyÊ cUthfÊfgÊglÊl kJiujÊ jkpoÊrÊ rqÊfkÊ. 1901 ,yÊ njhlqÊfgÊngwÊw ,rÊrqÊfjʧdÊ ntspâlhf ''nreÊjkpoÊ'' ,joÊ 1904-,yÊ ntsptujÊ njhlqÊ¢aJ. mLjÊj ,UgjhzÊLfÊ fhyjʧyÊ jkpoÊ MuhaÊrʤáyÊ <LglÊl ahuhYkÊ jåHfÊf Kbahj ,johfTkÊ epWtdkhfTkÊ ,UeÊjJ''nreÊjkpoÊ'' ,jNo. ,tÊåjopdÊ KjyÊ ,uzÊL ''gfʧuh¤upaH'' fshf ,UeÊj ,uh. ,uhfitaqÊfhUkÊ K. ,uhfitaqÊfhUkÊ åupeÊj jkpoÊgÊ GyikAkÊ EZ¢a ghHitAkÊ MuhaÊrʤ czHTkÊ cilatHfshf ,UeÊjhHfsÊ. 

1 nreÊjkpoÊ KjyÊ ,joÊ njhlqÊ¢ ''MuhaÊrʤ'' vdÊw ngaupyÊ xU gF§ ,jopyÊ ,lkÊ ngwÊwpUeÊjJ. ''gfʧah¤upaH'' uh. ,uh. ,gÊgF§áyÊ ,yfÊ¢a MuhaÊrʤfÊ FwpgÊGfisjÊ njhlHeÊJ ntspálÊL teÊjhH. 

2 jkpoÊ vOjÊJy¢yÊ rkagÊéryÊ ngU¢áUeÊj mfÊfhyjʧyÊ meÊj vyÊiyáidjÊjhzÊb FyhkÊ fh§W ehtyH £ofÊfiu N[hrgÊ ila]Ê fNziraH fdfriggÊ ßsÊis vd mwpQH gyUkÊ reʧfÊFkÊ fskhfrÊ ''nreÊjkpoÊ'' ,UeÊjJ.

3 jkpofkÊ - <okÊ vdÊw epy NtWghL fUjhkyÊ ahoÊgÊghzjÊJ fdfriggÊßsÊis RdÊdhfkÊ FkhurhkpgÊ ßsÊis, ahoÊgÊghzjʧyÊ KjÊJjÊjkÊßahßsÊis ¤. fNziraH rjh¤tkÊ IaH vd <ojÊJjÊ jkpoÊ mwpQHfsÊ midtUkÊ nreÊjkpoÊ ,jiojÊ jkpoÊ MuhaÊrʤfÊFgÊ gadÊgLjʧAsÊsdH. nreÊjkpoÊ 39 MkÊ ,jopyÊ 1907 ,yÊ ßuhdÊR ehlÊLgÊ Nguh¤upaH [{çadÊ ådÊ]ÊNyh njdÊ nkhopfspyÊ jdÊik KdÊdpiyfsÊ MkhW vdÊw nkhopáaw flÊLiu xdÊiw vO§AsÊshH. 

4 njhyÊçayÊ JiwNahL FwpgÊghffÊ fyÊntlÊbayÊ JiwáyÊ jkpoÊ MuhaÊrʤia ,izjÊJ MuhaÊrʤfÊ fsjʧdÊ gugÊßid åupT nraÊjJkÊ nreÊjkpoÊ MwÊwpa kwÊnwhU gzpahFkÊ. J.m. NfhßehjuhtÊ njhlqÊ¢ §Uth&H NrhkReÊju Nj¤fH tiu mtÊtgÊNghJ jhkÊ fzÊLßbjÊj fyÊntlÊLfÊfspdÊ JiznfhzÊL jkpoÊehlÊL mu¤ayÊ tuyhwÊwpidAkÊ ,yfÊ¢a tuyhwÊwpidAkÊ ,tÊåjopdÊ top njspT gLjʧfÊnfhzÊNl teÊjdH. goqÊFbádH gwÊwpa rKf khdplåayÊ flÊLiufSkÊ $l nreÊjkpoÊ ,jopyÊ ntspteÊJsÊsd.